Nhà rường sống khoẻ!

  • Husta.org
  • 26-09-2012
  • 528 lượt đọc
Kinh tế

Nhà vườn gắn với kiến trúc nhà rường là nét đặc trưng rất riêng và rất quý của Huế. Sự nghiệt ngã của thời gian, sự chi phối nhiều mặt của cuộc sống khiến cho không ít khu vườn bị xẻ thịt, không ít nhà rường thành củi đun hoặc tha hương theo chân chủ mới khiến nhiều người thảng thốt cảnh báo về nạn "chảy máu", về nguy cơ biến mất của nhà rường.

Tuy nhiên, nhiều năm gần đây trào lưu chơi nhà rường đã rộ lên khiến cho một thế hệ nhà rường hoặc được làm mới, hoặc được phục chế xuất hiện ngày càng nhiều. Dù nói gì đi nữa thì đó là tín hiệu đáng vui mừng. Nó cho thấy vị thế, vẻ đẹp của ngôi nhà rường truyền thống tiếp tục được khẳng định, được tôn vinh… Theo đó, ngôi nhà rường xứ Huế lại bắt đầu được o bế. Nghề làm nhà rường nhờ vậy mà dần hồi phục...

Tiền đường nhà thờ họ Trần Hữu ở Kim Long

Tiền đường nhà thờ họ Trần Hữu ở Kim Long

Nhà vườn An Hiên

Nhà rường An Hiên

Hoành tráng và tinh xảo Từ lối Kim Long rẽ vô đường Nguyễn Hoàng để lên chợ Thông, vượt cây cầu nhỏ bắc qua sông Kẻ Vạn, quẹo phải và đi tiếp một quãng nữa, sẽ gặp khu nhà rường với cặp tượng nghê bằng đá trắng uy nghi đứng chầu trước cổng. Khu nhà rường này là nhà thờ của họ Trần Hữu ở Tổ 1, phường Kim Long. Coi sóc, hương khói là người cháu nội tên Tân. Anh Tân cho hay, khu vườn vốn của ông bà nội anh tạo lập. Trước đây, trên mảnh đất này cũng có một ngôi nhà rường nhỏ. Năm Mậu Thân 1968, ngôi nhà bị cháy, buộc phải triệt giải. Khu nhà rường hiện nay vừa được người anh con bác anh Tân từ Hà Nội vào đầu tư xây cất. Cổng thiết kế 2 tầng 8 mái lợp ngói liệt. Ngay sau cánh cổng lớn bằng gỗ là bức bình phong cỡ đại bằng đá trắng tạc hình cuốn thư, dơi-mây, bát bửu… Kế đến, cách một khoảng sân rộng là ngôi nhà rường 3 gian 2 chái dùng làm nơi thờ tự chính. Sau ngôi nhà rường này, nằm đối diện song song 2 bên là 2 ngôi nhà rường khác, có lẽ dùng làm nhà tăng. Hai đơn nguyên này lại được nối với nhau bằng một hành lang có mái che theo kiểu thượng gia hạ kiều, ở khoảng giữa là một ngôi cổ lâu hình bát giác với bộ bàn ghế bằng các gốc cây dùng làm nơi nước nôi đàm đạo. Tất cả tạo thành lối kiến trúc hình chữ khẩu như vẫn thường bắt gặp ở các ngôi chùa Huế. Theo lời anh Tân, toàn bộ công trình thi công kéo dài trong thời gian 4 năm và vừa được khánh thành cách đây chưa lâu. Tất cả đều được làm mới hoàn toàn, từ gạch, đá, ngói cho đến các cấu kiện gỗ. Riêng hệ thống gỗ: Cột, kèo, rui, mè, lan can… đều sử dụng các loại gỗ tốt như lim, kiền kiền, sến, mít… Người thi công là ông Tôn Thất Hậu ở Xuân Hoà-Hương Long. Công trình mới, nhưng về độ sắc sảo, thẩm mỹ thì có thể nói người khó tính vẫn không thể không hài lòng. Cửa nẻo, cột kèo cho tới các bức liên ba, án thờ… tất thảy đều được dụng công chăm chút đến từng chi tiết. “Lúc ni không làm thì thôi, chứ đã đầu tư là người ta làm hoàn chỉnh, hoành tráng và xuất sắc” - Anh Lê Đình Phú, Chủ tịch UBMTTQ phường Kim Long nhận xét. Nhận xét của anh Phú cũng tương tự nhận xét của Thượng toạ T. Ch. Trong một lần trò chuyện với chúng tôi mới đây cũng xung quanh đề tài nhà rường. Ông bảo, không chỉ có nhà rường trong dân mà ngay cả ở các chùa cũng vậy, nhà rường xưa không thể so với bây giờ được. Xưa kia, may lắm chỉ có Linh Mụ, vì là Quốc tự nên được vua ưu ái ban tiền bạc để dựng chùa theo lối nhà rường. Mà cột kèo cũng chỉ nho nhỏ thôi. Bây giờ thì quá sướng. Không có tiền thì thôi, có ưa làm cách chi cũng được. Kép mấy, to mấy thợ cũng có thể đáp ứng. Ông đơn cử một địa chỉ như chùa Châu Lâm (phường Thuỷ Xuân-Tp Huế), nơi có công trình vừa dựng xong cách đây chưa lâu nhưng khiến bất kỳ ai đến thăm cũng đều phải hài lòng… Bất chợt nhớ về ngôi nhà của người bạn ở ngay trung tâm thành phố. Ngôi nhà rường 3 gian 2 chái toạ lạc giữa khu vườn rộng ngót 3.000m2. Vì tuổi đời cả trăm năm nên bắt đầu xuống cấp. Ngói trụt gây thấm dột, rui mè nhiều vị trí bị cong oằn, mục gãy… Gia đình muốn sửa nhưng mãi vẫn phải lần lữa vì nhiều lý do. Hẳn nhiên, kinh phí lớn là lý do quan trọng, song quan trọng không kém là vì tìm không ra thợ chuyên làm nhà rường. Chuyện cách đây đã ba chục năm có lẻ, lúc ấy đến chơi nhà bạn, nghe người cha phân trần với mấy vị khách quen: Cơm áo còn khó, tiền đâu thiên hạ sửa nhà rường. Không có việc nên thợ bỏ nghề cả. Không khéo ngôi nhà này rồi cũng đến lúc phải dỡ… Cái thời gian khó rồi cũng lùi xa. Cuộc sống ngày mỗi dễ chịu, nhiều gia đình, nhiều dòng tộc đã trở nên sung túc, giàu có. Và như là cái lẽ tự nhiên, khi đã no, đã ấm thì con người lại nghĩ đến cái ngon, cái đẹp. Ngôi nhà rường xứ Huế lại bắt đầu được o bế, được chăm chút, được săn tìm. Nghề làm nhà rường cũng theo đó mà dần dần hồi phục. Theo nhẩm tính của người trong nghề, hiện ở Huế có khoảng 25 cơ sở làm nhà rường, trong đó có 5 cơ sở thuộc loại tầm cỡ, có tiếng tăm. Thợ làm nhà rường của Huế được đánh giá cao, có tay nghề thiện nghệ. Vậy cho nên, những người khó tính ở trong Nam ngoài Bắc muốn dựng nhà rường chuẩn đều về “thỉnh” cho bằng được thợ Huế mới thoả mãn. Màu thời gian quyến rũ & những khúc biến tấu Một trong những chuyên gia phục chế nhà rường có tiếng hiện nay ở Huế là ông Dương Đình Vinh, người vẫn được mệnh danh là “Vua nhà rường”. Kể về cơ duyên đến với nhà rường, ông Vinh hồi tưởng, khoảng những năm đầu thập niên 1980, từ Tp Hồ Chí Minh về Huế thăm quê, bất chợt ông bắt gặp những ngôi nhà rường bị hư hỏng, bị chủ nhân tháo bỏ và vứt lăn lóc hoặc cho vào lò đun... Không thể cầm lòng, ông bỏ tiền gom về, nghiền ngẫm nghiên cứu, học hỏi để phục chế nó. Cứ vậy, cho đến nay, khoảng 100 ngôi nhà rường đã được phục chế và “hồi sinh” từ tay ông. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn, một chuyên gia cổ vật hàng đầu Việt Nam nhận xét: “Có thể có ý kiến này, ý kiến khác, nhưng ở một góc nào đó, cần phải cảm ơn những người như ông Vinh. Họ có điều kiện tài lực và có niềm đam mê nên đã bỏ công tìm kiếm, sưu tập, chọn lựa, phục chế…. Không có họ, có lẽ không ít những ngôi nhà quý của Huế đã vĩnh viễn vùi chôn vì mục ruỗng hoặc “hóa thân” trong những bếp lò...”. So với khu nhà rường của họ Trần Hữu thì Vườn Ngự Hà của Dương Đình Vinh không đồ sộ, quy mô bằng. Tuy nhiên, độ lung linh, tinh xảo thì không hề thua kém. Nhất là vì được phục chế chứ không làm mới hoàn toàn như khu nhà rường của họ Trần Hữu nên không gian của Vườn Ngự Hà trông cổ kính và ấm áp hẳn. Cánh cổng dẫn vào Vườn Ngự Hà, theo ông Vinh cho biết được ông nghiên cứu kỹ và phục dựng sao cho “ròn” là cổng nhà rường xứ Huế chứ không pha tạp kiểu Tàu hay Đài Loan như nhiều nơi hiện vẫn làm. Công trình chính của Vườn Ngự Hà là ngôi nhà rường ba gian hai chái toạ lạc phía trong, ngay giữa khu vườn. Ông Vinh dường như đã dồn hết tâm sức để trau chuốt cho ngôi nhà đến từng chi tiết nhỏ khiến tất cả trở nên lộng lẫy, lung linh và hết sức sang trọng. Ông Vinh còn tiết lộ, ông đang suy nghĩ để đưa sơn mài vào, điều ông tin là sẽ chỉ làm tăng thêm giá trị của ngôi nhà rường xứ Huế mà thôi. Nghề phục chế nhà rường đã đưa bước chân ông Vinh đi khắp nơi. Ông bảo, từ Nam chí Bắc bây chừ đâu đâu cũng có nhà rường Huế. Thậm chí nhà rường còn đi cả châu Âu, châu Mỹ…. “Nhà rường bây giờ lên ngôi, sống khoẻ rồi chứ không còn sợ chết, sợ “tuyệt chủng” nữa. Và cái đó công đầu là nhờ báo chí các anh. Chính qua báo chí mà người ta biết được cái đẹp, cái độc đáo của nhà rường để mà tìm đến với nó, nâng niu nó và ước mong được có nó. Báo chí đã làm dấy lên phong trào chơi nhà rường chứ bọn tui thì công lao chi…” - Ông Vinh khiêm nhường. Làm một ngôi nhà rường tốn rất nhiều thời gian, tiền bạc tiêu tốn gấp nhiều lần ngôi nhà hiện đại mà công năng sử dụng thì như nhiều người nhận xét là không được thoải mái lắm. Nhà chi mà đi vô đụng cột đi ra đụng cột, phiền! Vậy sao cá nhân ông lại mê nhà rường, và không ít người khác cũng có chung đam mê như vậy? Không cần suy nghĩ, ông Vinh trả lời ngay câu hỏi của tôi: “Ấy là do sức quyến rũ của màu thời gian, ấy là do mỗi ngôi nhà đều như một chứng nhân lịch sử. Sưu tập một ngôi nhà rồi phục chế nó, tìm hiểu qua lời kể, qua xin đọc gia phả… đến khi ngồi trong ngôi nhà đó, nhìn màu gỗ hằn dấu tháng năm mình như nghe ngôi nhà kể chuyện, mình như thấy nhiều cuộc đời đã đi qua với bao thăng trầm, buồn vui thế thái nhân tình… Thú vị lắm chứ.” Còn về tính tiện ích, quan điểm của ông Vinh là cứ mạnh dạn nghiên cứu mà “đưa hiện đại vào”: “Vô đụng cột ra đụng cột là do diện tích quá nhỏ, nay mình mở lòng căn cho nó rộng ra, ngôi nhà sẽ thoáng. Mặt sàn có thể lát đá, chẳng hại gì hết, màu trắng của đá không chỉ làm cho ngôi nhà sạch sẽ mà còn tôn thêm vẻ đẹp của các cấu kiện gỗ. Xưa không có điều kiện nên cha ông mình không lát đó thôi, nay vật liệu phong phú, không việc gì không lát. Ngay một số công trình trong Đại Nội như lầu Ngũ Phụng (Ngọ Môn), Duyệt Thị Đường… nếu để ý, ta sẽ thấy cũng đã bắt đầu được lát gạch men cả, đó là do sau này đã có vật liệu mới từ Pháp chở sang. Rồi công trình vệ sinh, thiết bị hiện nay rất hiện đại, mình có thể nghiên cứu bố trí nó vào một góc hợp lý mà không sao cả. Nói chung, nhà truyền thống nhưng vẫn rất tiện dụng…” - Ông Vinh giảng giải. Cũng từ quan điểm thoáng như vậy nên một số gia đình đã nhờ ông Vinh tư vấn mà giữ được ngôi nhà rường truyền thống của mình dùng làm nơi thờ tự. Chẳng hạn, có gia đình đông người, để ngôi nhà rường thì không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt, nhưng tháo bỏ để thay vào bằng công trình hiện đại thì không nỡ. Hỏi ông Vinh, ông tư vấn bằng giải pháp: Bên dưới cứ xây nhà hiện đại, còn ngôi nhà rường thì đưa lên làm tầng trên. Thiết kế sao cho hài hoà là được... Tất nhiên, sẽ có người cho rằng làm như ông Vinh là làm biến dạng, pha tạp, là “giết nhà rường”. Song chúng tôi cũng nghe không ít ý kiến cho rằng đó là hướng bảo tồn thích nghi và phù hợp với thực tiễn cuộc sống. Sẽ thật cứng nhắc khi cứ khăng khăng cho rằng bảo tồn là phải “bất biến”, nhất là đối với “di sản sống” như những ngôi nhà rường- những công trình đang tiếp tục mang sứ mạng là mái ấm chở che (theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng) cho các thế hệ cháu con không ngừng tiếp nối. Nhà rường sao lại nằm trên lầu ư? Vậy cái lầu Ngũ Phụng sừng sững bao đời ở Ngọ Môn thì sao, ai bảo là không đẹp, là lai căng? Còn mở rộng diện tích ngôi nhà, liệu có làm vỡ cái “tỷ lệ vàng” gần như đã mặc định của nhà rường? “Mở rộng chừng nào thì cột, kèo phải cao, phải đổ ra làm sao. Tất cả đều có tỷ lệ tương ứng chứ đâu thể tuỳ tiện.”-Ông Vinh trấn an khi tôi đặt câu hỏi.

Diên Thống (TTH)




CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM